Co musiało się wydarzyć, żeby pięciu biskupów z trzech krajów, mających za sobą różne doświadczenia i nie zawsze zgodnych w sprawach reformy Kościoła, usiadło przy jednym stole i powiedziało: możemy iść razem?
Odpowiedź znajdziemy 24 września 1889 roku w Utrechcie. Tego dnia pięciu starokatolickich biskupów podpisało dokument, który stał się jednym z najważniejszych tekstów starokatolicyzmu – Deklarację Utrechcką. Jej znaczenie wykracza daleko poza samą historię pięciu Kościołów, których biskupi spotkali się w 1889 roku. Dla wielu wspólnot starokatolickich Deklaracja stała się ważnym punktem odniesienia dla mnaszej tożsamości. Jest ważna również dla Reformowanego Kościoła Katolickiego w Polsce, który pozostaje w pełnej komunii z Ekumeniczną Wspólnotą Katolicką (Ecumenical Catholic Communion, ECC).
Historia Deklaracji Utrechckiej nie zaczęła się jednak w 1889 roku. Jej korzenie prowadzą do dwóch różnych nurtów katolicyzmu, które w XIX wieku spotkały się ze sobą. Pierwszym był Kościół Utrechtu – wspólnota, której niezależność od Rzymu sięga początków XVIII wieku. Jej biskupi bronili historycznych praw Kościoła lokalnego, w tym prawa do wyboru biskupów, i zachowywali własną katolicką tożsamość poza jurysdykcją papieską. Przez kolejne stulecia Kościół Utrechtu stanowił rodzimą, niezależną od Rzymu formę katolicyzmu w Holandii.
Drugi nurt pojawił się w zupełnie innych okolicznościach. Po I Soborze Watykańskim w 1870 roku część katolików w Niemczech, Szwajcarii i innych krajach nie zaakceptowała niektórych decyzji Soboru, przede wszystkim definicji dotyczących nieomylności papieskiej i prymatu jurysdykcyjnego biskupa Rzymu. Wokół tych katolików zaczęły powstawać wspólnoty, które stopniowo organizowały się jako Kościoły starokatolickie. Były to jednak Kościoły młode, powstające w nowych warunkach i podejmujące różne reformy.
Te dwa nurty nie były od początku jednym ruchem. Łączyła je katolicka tożsamość, krytyczny stosunek do rosnącej centralizacji papieskiej oraz przekonanie o znaczeniu starożytnej tradycji Kościoła, ale różniły się historią i doświadczeniem. Kościół Utrechtu miał za sobą ponad półtora wieku samodzielnego życia, podczas gdy Kościoły niemiecki i szwajcarski dopiero budowały własne struktury. Potrzebny był więc czas, aby wzajemnie się poznały i ustaliły, czy rzeczywiście mogą tworzyć wspólnotę.
Ważnym momentem tego procesu było udzielenie przez Utrecht pomocy młodemu starokatolicyzmowi niemieckiemu. W 1873 roku biskup Hermann Heykamp konsekrował Josepha Huberta Reinkensa na biskupa niemieckich starokatolików. Dzięki temu nowy Kościół otrzymał własny episkopat i zachował ciągłość sukcesji apostolskiej.
Relacje wymagały dalszego rozeznania. Utrecht z pewną rezerwą przyglądał się niektórym reformom podejmowanym przez młode Kościoły starokatolickie, a Kościoły niemiecki i szwajcarski musiały znaleźć sposób na pogodzenie swoich nowych doświadczeń z tradycją Kościoła Utrechtu. W 1889 roku proces ten wszedł w decydującą fazę. W maju holenderscy biskupi i duchowieństwo rozmawiali o relacjach z Kościołami starokatolickimi Niemiec i Szwajcarii. Następnie Joseph Hubert Reinkens i Eduard Herzog prowadzili rozmowy z arcybiskupem Utrechtu Johannesem Heykampem. Przed spotkaniem biskupów Reinkens i Herzog konsultowali się w Bonn z teologiem Franzem Heinrichem Reuschem, który przygotował projekt deklaracji mającej stać się podstawą dalszej dyskusji.
23 września bp Reinkens i bp Herzog przybyli do Utrechtu. Następnego dnia, 24 września 1889 roku, spotkało się pięciu biskupów: Johannes Heykamp z Utrechtu, Casparus Johannes Rinkel z Haarlemu, Cornelius Diependaal z Deventer, Joseph Hubert Reinkens z Niemiec oraz Eduard Herzog ze Szwajcarii. Po wspólnej dyskusji przyjęli Deklarację Utrechcką oraz uzgodnili zasady wzajemnej współpracy swoich Kościołów. W ten sposób powstały podstawy późniejszej Unii Utrechckiej.
Trzeba pamiętać, że Unia Utrechcka nie obejmuje całego starokatolicyzmu, lecz reprezentuje jeden z jego nurtów. Inną część tej tradycji reprezentuje Ekumeniczna Wspólnota Katolicka (ECC), z którą Reformowany Kościół Katolicki w Polsce pozostaje w pełnej komunii. ECC odwołuje się do dziedzictwa Utrechtu i Deklaracji Utrechckiej, uznając ją za jeden ze swoich dokumentów założycielskich, a swoją tradycję postrzega jako zakorzenioną zarówno w dawnej, niezależnej tradycji Kościoła Utrechtu, jak i w XIX-wiecznym ruchu starokatolickim, który powstał po I Soborze Watykańskim. RKK, pozostając w pełnej komunii z ECC, uczestniczy więc w tej szerszej rodzinie Kościołów starokatolickich, nie będąc częścią struktury Unii Utrechckiej.
Dlatego Deklaracja Utrechcka jest dla nas ważna jako jedno z najważniejszych świadectw wspólnego starokatolickiego dziedzictwa: wiary zakorzenionej w Piśmie Świętym, Tradycji, starożytnych soborach, sukcesji apostolskiej i życiu sakramentalnym Kościoła. Jej historia pokazuje, że jedność nie musi oznaczać uniformizacji. Różne Kościoły mogą mieć własną historię, struktury i sposób rozwijania namysłu teologicznego, a jednocześnie rozpoznawać w sobie wzajemnie wspólnotę wiary.
Dlatego w Miesiącu Dumy Starokatolickiej wspominamy 24 września 1889 roku z wdzięcznością. Pamiętamy o pięciu biskupach, którzy spotkali się w Utrechcie, o Kościołach, które podjęły wtedy wspólną drogę, ale również o tym, że historia starokatolicyzmu nie zakończyła się w Utrechtcie. Rozwijała się dalej w różnych krajach, wspólnotach i tradycjach. Dziś także jesteśmy częścią tej historii.
